Menopauza chirurgiczna: gdy hormony znikają w jeden dzień

Spadek, który nie rozkłada się na miesiące

Usunięcie jajników oznacza wejście w menopauzę chirurgiczną, a różnica wobec menopauzy naturalnej jest zasadnicza. W tej związanej z wiekiem hormony obniżają się stopniowo, przez wiele miesięcy, czasem lat. Tutaj spadek bywa nagły i gwałtowny, dlatego objawy potrafią pojawić się z pełną siłą zaraz po zabiegu. To nie znak, że coś poszło nie tak; to naturalna konsekwencja tego, że źródło hormonów zostaje wyłączone w jednej chwili.

Dwa typy operacji, dwa przebiegi

Do menopauzy chirurgicznej, albo do jej wcześniejszego wystąpienia, prowadzą zwykle dwa rodzaje zabiegów, które warto od siebie odróżnić.

Pierwszy to usunięcie jajników. Gdy usuwane są oba (owariektomia obustronna), kobieta staje się pacjentką w menopauzie już w dniu operacji: poziom hormonów spada wtedy bardzo gwałtownie i to dlatego objawy bywają tak intensywne. Przy usunięciu tylko jednego jajnika początek bywa łagodniejszy i bardziej rozłożony w czasie, ale menopauza i tak nadejdzie najprawdopodobniej wcześniej, niż gdyby do zabiegu nie doszło.

Drugi to histerektomia, czyli usunięcie macicy z szyjką macicy lub bez. Jeśli jajniki zostają na miejscu, nadal wytwarzają estradiol, progesteron i testosteron, choć często kończą pracę wcześniej, przez co poziom tych hormonów obniża się szybciej niż bez operacji. Po histerektomii nie ma już miesiączek, więc moment wejścia w menopauzę bywa trudny do uchwycenia. Jeśli pojawiają się wtedy objawy menopauzalne, jest to wyraźny sygnał do rozmowy z lekarzem.

Co dzieje się w ciele, gdy hormony znikają nagle

Objawy menopauzy biorą się z utraty hormonów jajnikowych. Estradiol, progesteron i testosteron działają jak chemiczni posłańcy w całym organizmie, oddziałując korzystnie między innymi na kości, mózg, krążenie, układ moczowy, narządy płciowe i układ nerwowy. Gdy znikają nagle, ciało odczuwa to wyjątkowo wyraźnie.

Lista możliwych objawów jest długa i zaskakuje same pacjentki: „mgła mózgowa”, spadek energii i nastroju oraz jego wahania, gorszy sen, niższe libido, bóle mięśni i stawów, zmiany skóry i włosów, uderzenia gorąca i nocne poty, suchość pochwy, dolegliwości pęcherza czy kołatania serca. W badaniach, w których o samopoczucie pytano tysiące kobiet, wymieniano blisko sto różnych dolegliwości, a wiele z nich było dla pacjentek całkowitym zaskoczeniem.

Menopauza w młodym wieku ma też skutki odległe. Może niekorzystnie odbijać się na funkcjach poznawczych, nastroju, układzie sercowo-naczyniowym, kościach i zdrowiu seksualnym, a badania wiążą ją również z wyższym ryzykiem szeregu chorób przewlekłych oraz wcześniejszej śmiertelności. Co istotne, u pacjentek otrzymujących leczenie hormonalne ryzyko to jest wyraźnie niższe, i właśnie dlatego decyzja o hormonach nie jest sprawą drugorzędną.

To operacja, którą przechodzi także psychika

Zabieg prowadzący do menopauzy chirurgicznej dotyka nie tylko ciała. Po utracie narządów rodnych i nagłej zmianie hormonalnej trudne emocje są czymś naturalnym, a mówię o tym wprost, bo zbyt często opieka urywa się w chwili wypisu ze szpitala. Badania nad kobietami po histerektomii sugerują, że u znacznej części pojawiają się objawy depresyjne lub lękowe i że wiążą się one z gorszą jakością życia. Trzeba je czytać ostrożnie: takie obserwacje nie dowodzą, że operacja wywołuje depresję czy lęk, pokazują natomiast realne, istotne obciążenie psychiczne, którego nie wolno bagatelizować.

Wniosek jest dla mnie prosty. Rutynowa ocena samopoczucia psychicznego powinna być stałym elementem opieki pooperacyjnej, a nie tematem dopowiadanym na końcu. Im wcześniej w życiu dochodzi do takiej operacji, tym większego znaczenia nabiera opieka długofalowa, zarówno hormonalna, jak i psychologiczna. Bywa, że leczenie hormonalne po usunięciu macicy stosuje się zaskakująco rzadko, a to właśnie ono potrafi poprawić i objawy, i odległe zdrowie. Pacjentka zasługuje na opiekę nad całą sobą, nie tylko na rozwiązanie chirurgiczne.

Jak często do tego dochodzi

Skoro zmiana sięga tak głęboko, warto wiedzieć, jak często w ogóle się zdarza. U większości kobiet menopauza wynika po prostu z upływu lat. U części jest skutkiem operacji: albo usunięcia obu jajników przed naturalną menopauzą, albo po usunięciu macicy wykonanym przed menopauzą bez usuwania jajników.

Współczesne zalecenia na ogół odradzają rutynowe usuwanie zdrowych, nienowotworowych jajników u kobiet przed menopauzą. Jajniki potrafią bowiem produkować małe ilości hormonów (estradiol, testosteron, Dhea-s) jeszcze długo, także po pięćdziesiątce. Samo usunięcie macicy jest natomiast zabiegiem częstym, a jej częstość ogromnie różni się między krajami, co dobrze pokazuje, jak bardzo praktyka medyczna zależy od miejsca i przyjętych standardów.

Warto też wiedzieć, że tylko niewielka część tych operacji wykonywana jest z powodu nowotworu złośliwego lub stanu przedrakowego. Znacznie częstszą przyczyną są mięśniaki, adenomioza czy endometrioza. Te schorzenia mają zresztą związek z ryzykiem wcześniejszej menopauzy: badania wskazują, że kobiety z endometriozą istotnie częściej doświadczają menopauzy chirurgicznej oraz przedwczesnej lub wczesnej.

Dlaczego z hormonami nie warto zwlekać

Hormonalna terapia zastępcza jest w menopauzie zwykle leczeniem pierwszego wyboru. Gdy jajniki zostają usunięte albo operacja prowadzi do wczesnej menopauzy przed pięćdziesiątym pierwszym rokiem życia, uzupełniamy utracone hormony przynajmniej do wieku, w którym menopauza nastąpiłaby naturalnie, czyli mniej więcej do pięćdziesiątego pierwszego roku. Logika jest prosta: do tego czasu ciało samo wytwarzałoby te hormony, gdyby nie zabieg. Wiele pacjentek kontynuuje leczenie znacznie dłużej, ze względu na liczne korzyści zdrowotne.

Filarem leczenia po menopauzie chirurgicznej jest estradiol, a u pacjentek z zachowaną macicą dołącza się progesteron; to one wyrównują najważniejszy niedobór. U wybranych kobiet, po indywidualnej ocenie, rozważa się także testosteron, zwłaszcza gdy mimo dobrze dobranego estradiolu utrzymują się obniżone libido, spadek energii czy gorsze samopoczucie. Dobrze poprowadzona opieka zakłada, że prawdopodobieństwo menopauzy chirurgicznej, jej wpływ na zdrowie i życie oraz dostępne leczenie wraz z korzyściami i ryzykiem omawia się jeszcze przed operacją.

Jeśli hormony są wskazane, najlepiej włączyć je od razu po zabiegu. Jeśli są preciwskazane to mamy inne nowoczesne niehormonalne leki objawowe. W praktyce bywa z tym różnie: badania pokazują, że znaczna większość kobiet po usunięciu jajników nie otrzymuje po operacji żadnej terapii hormonalnej ani objawowej. To luka, którą trzeba traktować bardzo poważnie.

Co podajemy i komu

Najlepszy sposób leczenia zależy od historii zdrowia, chorób współistniejących i tego, czy macica została zachowana. Podstawą pozostaje estradiol. U pacjentek z zachowaną macicą dokłada się progesteron, którego głównym zadaniem jest ochrona błony śluzowej macicy przed przerostem; część kobiet zgłasza przy nim także inne korzyści, na przykład lepszy sen, choć to obserwacje indywidualne. Testosteron pozostaje opcją dla wybranych.

U kobiet, u których w przeszłości zdarzały się zakrzepy, które mają chorobę wątroby albo migreny, często sięga się po hormony identyczne z ludzkimi: estradiol w postaci plastra, żelu lub sprayu oraz mikronizowany progesteron, a u części pacjentek także testosteron w żelu. Estradiol podawany przez skórę wiąże się z mniejszym ryzykiem zakrzepowo-zatorowym niż preparaty doustne. Jeśli mimo leczenia objawy się utrzymują, dawka albo rodzaj preparatu może wymagać zmiany.

Jeśli są przeciwwskazania do terapii hormonalnej, a są uderzenia gorąca, zlewne poty i często związana z tym bezsenność mamy nowoczesne skuteczne leki objawowe.

Osobny rozdział to dolegliwości intymne i ze strony układu moczowego: suchość pochwy, ból przy współżyciu, pieczenie, częstsze i naglące oddawanie moczu czy nawracające infekcje. Pomagają tu hormony stosowane dopochwowo, czyli estrogeny (estradiol lub estriol) oraz prasteron, znany jako DHEA, który w organizmie przekształca się w estradiol i testosteron. Dostępne są jako globulki, kremy, żele, tabletki dopochwowe czy silikonowy pierścień. Różnią się od terapii ogólnoustrojowej tym, że działają miejscowo, w bardzo małych dawkach i praktycznie nie wchłaniają się do organizmu. Są zwykle dobrze tolerowane, a u wielu pacjentek można je stosować nawet po przebytym nowotworze, w tym ginekologicznym, choć zawsze po indywidualnej ocenie onkologicznej. Można je też łączyć z terapią ogólnoustrojową.

Poza receptą: codzienne wsparcie

Leczenie hormonalne to nie wszystko. Zdrowa, zrównoważona dieta, regularny ruch i ograniczenie alkoholu to filary wspierające całe ciało niezależnie od hormonów.

Po operacji i przy niedoborze hormonów dno miednicy bywa osłabione. Ćwiczenia jego mięśni potrafią je wzmocnić, co ogranicza nietrzymanie moczu, a przy okazji służy życiu intymnemu. Spadek libido w menopauzie jest częsty, a po zabiegu wiele pacjentek przez pewien czas nie ma ochoty na współżycie. Po usunięciu macicy zwykle zaleca się odczekać około czterech do ośmiu tygodni przed powrotem do współżycia, by zdążyła zagoić się tkanka i ustąpiło krwawienie czy wydzielina. Na libido wpływają też gorszy nastrój, sen i stres; gdy te trudności się utrzymują, warto porozmawiać ze specjalistą.

Liczy się również wsparcie społeczne i zawodowe. Badania wiążą menopauzę chirurgiczną, zwłaszcza po czterdziestym piątym roku życia, z wyższym ryzykiem przedwczesnego wycofania się z rynku pracy, a leczenie hormonalne to ryzyko obniża. Tym ważniejsze są szybka, trafna opieka oraz wyrozumiałość w miejscu pracy.

Czego uczą mnie te historie

Nie będę opowiadać historii jednej osoby, bo te doświadczenia są zbyt intymne. Wolę podzielić się wzorcami, które wracają w gabinecie.

Po pierwsze, menopauza chirurgiczna potrafi przyjść zupełnie nieoczekiwaną drogą: czasem jako skutek operacji zaplanowanej z innego powodu, czasem jako finał diagnostyki, która wykrywa coś wymagającego usunięcia jajników lub macicy. Bywa to podwójny wstrząs, bo do trudnej diagnozy dołącza nagła zmiana hormonalna.

Po drugie, objawy nie zawsze pojawiają się tuż po zabiegu. U części pacjentek narastają dopiero po latach, co myli, bo trudno połączyć je z dawną operacją. Dlatego do tematu hormonów warto wracać nawet wtedy, gdy przez jakiś czas wszystko wydawało się stabilne.

Po trzecie, wynik opisany jako mieszczący się w normie nie zawsze jest optymalny dla konkretnej pacjentki. Najlepiej widać to w zestawieniu z oznaczeniem sprzed operacji, dlatego badanie hormonów przed planowanym zabiegiem bywa na wagę złota, przede wszystkim estradiolu, czasem także innych, łatwych do przeoczenia.

I wreszcie, powrót do równowagi rzadko biegnie po linii prostej. Dawki i preparaty często trzeba dostrajać, a leczenie regularnie weryfikować. To nie znak porażki. To normalny element dobrze prowadzonej terapii.

Co warto, żebyś wiedziała

A teraz najbardziej praktycznie, z myślą o Tobie.

Menopauza chirurgiczna potrafi przyjść nagle i w młodym wieku, ale nie zostajesz z nią sama. Jeśli czeka Cię operacja, która może do niej doprowadzić, masz prawo wcześniej porozmawiać z lekarzem o tym, czego się spodziewać i jak zaplanować leczenie hormonalne. Jeśli zabieg już się odbył, a objawy dają o sobie znać, nie czekaj i nie umniejszaj tego, co czujesz.

Wczesne, dobrze dobrane leczenie potrafi ogromnie poprawić jakość życia i ograniczyć odległe ryzyko zdrowotne. Twoje objawy są prawdziwe, a Ty zasługujesz na opiekę, która potraktuje je poważnie.